دید کلی
تکیاختگان گروهی از موجودات زنده یوکاریوت هستند که پیکرشان تنها از یک یاخته تشکیل شده است و فعالیتهای زیستی مختلف این موجودات توسط بخشهای اختصاص یافتهای از پروتوپلاسم به نام اندامهای یاختهای انجام میشود این بخشها مشابه اندامهای موجودات پریاختهای عمل میکنند. از این رو یک تکیاختهای ، برخلاف یاختههای پریاختگان که وابسته به یاختههای دیگرند، موجود کامل و مستقلی است که تمام فعالیتهای زیستی یک پریاختهای را نظیر حرکت ، شکار طعمه ، گوارش ، تکثیر و غیره انجام میدهد.
مشخصات تک یاختهها
اندازه
بطور کلی ، تکیاختگان بسیار ریز و میکروسکوپی هستند اکثرا بطور منفرد و گاهی بصورت کلنی دیده میشوند.
اندامهای حرکتی
از مهمترین خصوصیات تکیاختگان داشتن اندامکهای حرکتی ، مانند پاهای کاذب ، تاژکها و مژکها است و تقسیم آنها به چهار رده اصلی تاژکداران ، مژکداران ، ((ریشهپایان)) و اسپورداران بیشتر بر اساس همین زواید حرکتی آنهاست پاهای کاذب ، زواید سیتوپلاسمی موقتی هستند که در برخی از تکیاختگان فاقد پوشش سخت شکل میگیرند و حرکتی به نام آمیبی را در آنها باعث میشوند این نوع حرکت در گروهی از ریشهپایان ، مانند آمیبها و بعضی از یاختههای جانوری نظیر گویچههای سفید خون ، یاختههای جنسی ، یاختههای کشت بافت و در برخی از قارچها دیده میشود.
تاژکها و مژکها ، که زواید دایمی حرکتی تکیاختگاناند، ساختاری کاملا مشابه دارند و از تعدادی میکروتوبول با نظمی خاص تشکیل یافتهاند. تفاوت تاژکها و مژکها در طول و تعداد آنهاست. اگر طولشان کم تعدادشان زیاد باشد مژک و چنانچه دراز و به تعداد محدود باشند تاژک خوانده میشوند. حرکت تاژکها به صورت موجی و از راس به طرف قاعده تاژک و یا برعکس است در حالیکه حرکت مژکها به صورت پارویی است. انجام حرکات آمیبی و تاژکی و مژکی ، بستگی به حضور ATP و یون کلسیم با غلظت مناسب در مورد حرکت آمیبی در محیط دارد.
آمیبیها
آمیبیها توسط پاهای کاذب حرکت و تغذیه میکنند. هلیوزوآها که بیشتر ساکن آب شیرین هستند انواعی هستند که در آنها پاهای کاذب متعدد و دائمی همانند اشعه خورشید از اطراف سلول خارج میشوند. شعاعیان پلانکتونی نیز ظاهر مشابه دارند. در گروه دیگری از آمیبیها پاهای کاذب از درون حمایت نمیشوند بنابراین آزادانه جریان مییابند و تغییر شکل میدهند. معروفترین نمونه این گروه آمیب معمولی است که آمیبا پروتئوس است. یکی از وابستگان نزدیک و انگل این گروه آنتامبا هیستولیتیکا است که مولد اسهال خونی در انسان میباشد.
تاژکداران
ابتداییترین اعضای این گروه تاژکداران جانوری هستند که معمولا زندگی آزاد داشته و هولوتروف هستند و به جلبکهای تاژکدار بیرنگ شباهتی بسیار دارند. تاژک این قبیل پروتوزوئرها جریانی در آب پدید میآورد که غذا را به سوی سلول میراند. تاژکداران جانورانی ابتدایی و آزاد و بدون تردید خاستگاه بسیاری از صورتهای دارای زندگی همزیستی امروزی هستند. مثلا گونههای مختلف تریپونوزوما به صورت انگل در سلولهای خون و لنف مهرهداران مختلف به سر میبرند. ترکونمفا همزیست دیگری است که چوب را در لوله گوارش موریانه هضم میکند.از انواع آنها میتوان به یوگلنا و وولوکس اشاره کرد.
یوگلنا
نقش تاژک در اوگلنا چیست؟
نقش اصلی تاژک در اوگلنا ( یوگلنا) حرکت است. بطوری که تاژک برای کشاندن اوگلنا در آب به جلو و عقب می زند. حرکت تاژک به صورت چرخش مارپیچی است و این طرز حرکت جانور را قادر می سازد که خط مستقیمی را طی کند.همچنین جانور می تواند با حرکت مارپیچی بخزد و گاهی از اوقات جانور به وسیله شل ساختن و جمع کردن موضعی بدن «حرکات اوگلنوئید مانند » یا کرمی شکل انجام می دهد؛ که با حرکات دودی روده مهره داران شباهت دارد. اوگلنا نسبت به نور واکنش مثبت دارد . بدین طریق که به سمت منبع نور ی که دارای شدت مناسب است شنا می کند و این گرایش شبیه به پیچیدن گیاه سبز به طرف نور است . ولی نسبت به تابش مستقیم آفتاب ،واکنش گریز از نور را نشان می دهد.
جنس تاژک در اوگلنا ( یوکاریوت ها) از میکرو توبول می باشد که بر خلاف تاژک باکتری ها ( پرو کاریوت ها ) که از پروتئینی موسوم به فلاژلین
می باشد.
انرژی حرکت تاژک اوگلنا ( یوکاریوت ها ) از هدرولیز ATP مباشد ، ولی انرژی مورد نیاز تاژک باکتری ها از شیب پروتون می باشد
هاگداران
هاگداران انگل چرخه زندگی پیچیدهای دارند. این چرخه شامل مراحل تشکیل هاگ است. یک هاگدار تک سلولی میتواند تقسیم چند تایی بیابد و بطور همزمان تعدادی سلول کوچکتر حاصل آورد. هر کدام از سلولهای حاصل هاگی است که یک هسته دارد که و پس از آنکه چنین سلولی به عنوان انگل بالغ در بدن یک میزبات مستقر شد، چند هستهای میشود و خود را برای انجام تقسیم چند تایی دیگری آماده میسازد. پلاسمودیوم معروفترین هاگداران است و گونههای مختلف آن در پستانداران و پرندگان ایجاد بیماری مالاریا میکنند.
مالاریا مهمترین بیماری انگلی و یکی از مسایل مهم بهداشتی تعدادی از کشورها بخصوص کشورهای گرمسیری دنیا است.
این بیماری به صورت عفونت حاد در بیشتر موارد وخیم و گاهی طولانی و با ویژگیهای تب متناوب و لرز، کمخونی و بزرگی طحال و گاه با ویژگیهای ساده یا کشنده دیگر خودنمایی میکند. اهمیت این بیماری به خاطر شیوع زیاد و مرگومیر قابل توجهاست.
کلمه مالاریا یک کلمه ایتالیایی و به معنای هوای بد (Mal-Aria) است و منظور از آن تعریف بیماری با ویژگیهای تب متناوب است که ایتالیاییها در گذشته وجود آن را ناشی از هوای بد و مناطق باتلاقی میدانستند.
بیماری مالاریا با نامهای دیگری چون پالودیسم، تب و لرز، تب نوبه و تب متناوب نامیده میشود.
انگل مالاریا توسط پشهای به نام آنوفل به انسان منتقل میشود که شامل چندین گونه میباشد.
مژه داران
پارامسیها پروتوزوئرهای تک سلولی (یونی سلولار) هستند و در شاخه مژه داران و سلسله پروتیستا طبقه بندی میشوند. آنها در آبهای آرام و آبگیرهای راکد زندگی میکنند و بخش اصلی زنجیرهٔ غذایی را تشکیل میدهند. آنها از پسماندهٔ جلبکها و سایر موجودات ریز تغذیه میکنند و خودشان توسط موجودات کوچک دیگر خورده میشوند. تمام اعضای شاخه مژه داران (سیلیوفورا) به وسیله برآمدگیهای ریز مو مانندی که مژه نامیده میشود حرکت میکنند.
|
دامنه: |
|
|
فرمانرو: |
|
|
شاخه: |
|
|
رده: |
|
|
راسته: |
|
|
تیره: |
|
|
سرده: |
Paramecium |
|
گونهها | |
|
Paramecium aurelia | |
ورتیسلا
ورتیلامثل پارامسی از شاخه ی مژکداران است با این تفاوت که شکل بدن زنگوله ای شکل است .
